Thứ tự 9 đời trong dòng họ (Cửu tộc): Kỵ, Cụ đến Chắt, Chít

Đăng · 11 phút đọc

Ảnh chụp chân thực đại gia đình Việt Nam nhiều thế hệ (cụ già, ông bà, cha mẹ và cháu chắt) sum vầy trước bàn thờ gia tiên trong nhà gỗ ba gian truyền thống

Bảng thứ tự 9 đời trong dòng họ (Cửu tộc) từ Cao tổ, Tằng tổ đến Tằng tôn, Huyền tôn: đối chiếu Bắc – Nam, cách tính số đời trong gia phả và văn khấn.

Khi đứng trước bàn thờ tổ nghe đọc văn khấn "Cao Tằng Tổ Khảo", hay mở cuốn sổ họ cũ thấy ghi Đời thứ 7, Đời thứ 8, nhiều người trẻ băn khoăn Cửu tộc gồm những đời nào, gọi chắt – chút – chít hay cụ – kỵ – cố – sơ sao cho đúng. Nắm rõ thứ bậc các đời giúp con cháu khấn lễ trang nghiêm và ghi gia phả mạch lạc.

Cửu tộc là gì? Thứ tự 9 đời trong dòng họ Việt Nam

Trong văn hóa dòng họ Việt Nam, Cửu tộc là chín thế hệ huyết thống nối tiếp theo trục dọc, lấy Kỷ (bản thân) làm mốc chính giữa: gồm bốn đời tổ tiên phía trên (Cao tổ, Tằng tổ, Tổ, Thân), bản thân (Kỷ) và bốn đời hậu duệ phía dưới (Tử, Tôn, Tằng tôn, Huyền tôn).

Nếu danh xưng bác, chú, cô, cậu, dì dùng để phân vai ngang hàng nội ngoại (xem thêm tại bài cách xưng hô họ hàng nội ngoại 3 miền), thì Cửu tộc là trục thế thứ dọc nối quá khứ, hiện tại và tương lai của một dòng máu (4 đời trên + 1 bản thân + 4 đời dưới = 9 đời).

Khi ứng dụng vào việc lập gia phả và trên công cụ tra danh xưng họ hàng của Con Cháu Trăm Họ, bảng thế thứ còn đặt thêm Thủy tổ ở trên cùng (vị tổ khai sáng dòng họ) và Lại tôn (chít) ở dưới cùng để bao quát trọn vẹn các đại gia đình nhiều thế hệ.

Bảng đối chiếu Cửu tộc Hán Việt và tên gọi dân gian trong văn khấn

Khi lập bài vị, viết gia phả hoặc đọc văn khấn giỗ Tết, người Việt dùng tên Hán Việt trang trọng từ Thủy tổ, Cao tổ, Tằng tổ, Tổ, Thân xuống Tử, Tôn, Tằng tôn, Huyền tôn, Lại tôn, ứng với lời gọi thường ngày từ kỵ/sơ, cụ/cố, ông bà, cha mẹ đến con, cháu, chắt, chút, chít.

Bảng xưng hô các đời theo hệ Cửu tộc

Đời (bảng tra)Tên Cửu tộc (Hán Việt)Cách gọi thường ngàyVị trí so với Kỷ
1Thủy tổVị tổ khởi đầu dòng họGốc mở đầu dòng họ
2Cao tổKỵ (miền Bắc) · Sơ (miền Nam)Trên 4 đời (thuộc 9 đời)
3Tằng tổCụ (miền Bắc) · Cố (miền Nam)Trên 3 đời (thuộc 9 đời)
4TổÔng, bàTrên 2 đời (thuộc 9 đời)
5ThânCha, mẹTrên 1 đời (thuộc 9 đời)
—KỷBản thân (bạn)Tâm Cửu tộc (thuộc 9 đời)
6TửConDưới 1 đời (thuộc 9 đời)
7TônCháuDưới 2 đời (thuộc 9 đời)
8Tằng tônChắtDưới 3 đời (thuộc 9 đời)
9Huyền tônChútDưới 4 đời (thuộc 9 đời)
10Lại tônChítDưới 5 đời (mở rộng)

Nguồn: Bảng Cửu tộc trên công cụ tra danh xưng họ hàng Con Cháu Trăm Họ.

Khi đọc bài vị tại từ đường hoặc chuẩn bị lễ cúng (có thể dò ngày âm bằng công cụ tính ngày giỗ theo âm lịch), bạn sẽ gặp thêm các chữ Hán Việt chỉ người đã khuất:

  • Hiển khảo và Hiển tỷ: Cha mẹ lúc còn sống gọi chung là Thân (phụ, mẫu); khi đã khuất bóng, cha gọi là Hiển khảo, mẹ gọi là Hiển tỷ.
  • Cao Tằng Tổ Khảo, Cao Tằng Tổ Tỷ: Khảo chỉ bậc nam đã mất, Tỷ chỉ bậc nữ đã mất. Ghép lại, Tổ khảo – Tổ tỷ là ông bà, Tằng tổ khảo – Tằng tổ tỷ là cụ ông cụ bà, Cao tổ khảo – Cao tổ tỷ là kỵ ông kỵ bà. Câu khấn này thỉnh chung tổ tiên bốn đời trên về chứng giám.
  • Tiên tổ và Đích tôn: Các bậc bề trên cách từ 5 đời trở lên gọi kính cẩn là tiên tổ; còn người con trai trưởng của con trai trưởng ở bậc Tôn gọi là đích tôn.

Khác biệt cách gọi Cụ – Kỵ, Cố – Sơ và Chắt – Chút – Chít theo vùng miền

Ở hai bậc trên ông bà, miền Bắc gọi Tằng tổ là cụ (cụ ông, cụ bà) và Cao tổ là kỵ (kỵ ông, kỵ bà), còn miền Trung và miền Nam gọi là cố (ông cố, bà cố) và sơ (ông sơ, bà sơ). Ở đời dưới, thứ tự chuẩn là con, cháu, chắt, chút, chít.

Bảng đối chiếu cách gọi đời xa Bắc – Trung – Nam

Bậc quan hệMiền BắcMiền Trung & NamKết quả trên Con Cháu
Trên 4 đời (Cao tổ)Kỵ ông, kỵ bàÔng sơ, bà sơkỵ ông/bà · ông/bà sơ (cao tổ)
Trên 3 đời (Tằng tổ)Cụ ông, cụ bàÔng cố, bà cốcụ ông/bà · ông/bà cố (tằng tổ)
Trên ≥ 5 đờiCụ kỵ đời xưaÔng bà tổ đời xưatiên tổ (đời trên thứ 5…)
Dưới 3 đời (Tằng tôn)ChắtChắt (cháu cố)chắt (tằng tôn)
Dưới 4 đời (Huyền tôn)Chút (hay nói gọn chít)Chút (cháu sơ)chút (huyền tôn)
Dưới 5 đời (Lại tôn)ChítChítchít (lại tôn)
Dưới ≥ 6 đờiCháu chắt đời xaCon cháu đời saucháu xa (đời dưới thứ 6…)

Nguồn: Quy tắc danh xưng huyết thống trong ứng dụng Con Cháu Trăm Họ.

Ngoài đời thực, bà con nhiều vùng Bắc Bộ hay nói gọn ba tiếng "cháu, chắt, chít" nên quen gọi luôn con của chắt (Huyền tôn) là chít. Khi ghi gia phả đủ năm bậc dưới Kỷ, thứ tự tách bạch là chắt (dưới 3 đời) → chút (dưới 4 đời) → chít (dưới 5 đời). Tại miền Nam, nhiều nhà còn gọi đối xứng rất dễ nhớ: ông bà cố có cháu cố (chắt), ông bà sơ có cháu sơ (chút).

Cách tính số đời và ghi thế thứ khi lập gia phả dòng họ

Khác với Cửu tộc dịch chuyển theo người đứng xưng, số đời trong gia phả luôn đánh cố định từ gốc xuống ngọn: vị Thủy tổ mở đầu dòng họ là Đời 1, hàng con của Thủy tổ là Đời 2, hàng cháu là Đời 3, cứ mỗi thế hệ sinh hạ nối tiếp thì cộng thêm 1 đời.

Khi bắt tay dựng phả đồ (xem hướng dẫn chi tiết tại bài cách viết gia phả dòng họ), việc ghi số Đời tuân theo bốn nguyên tắc rõ ràng:

  1. Bắt đầu từ Đời 1, không dùng Đời 0: Vị tổ khởi đầu dòng họ hoặc chi họ luôn ghi là Đời 1 — Thủy tổ. Nếu phả cũ thất lạc, chỉ còn nhớ từ đời cụ nội hay ông nội, gia đình lấy vị cao nhất còn nhớ tạm làm Đời 1 rồi bổ sung ngược lên khi tìm thêm được bia mộ cổ.
  2. Cùng bậc sinh thành thì chung số Đời: Số Đời tính theo thế hệ chứ không tính theo tuổi. Con của bác trưởng sinh sớm hay con của chú út sinh muộn hàng chục năm vẫn đứng ngang hàng một số Đời, giữ nghiêm nếp "bé bằng củ khoai, cứ vai mà gọi".
  3. Dâu, rể và các bà đứng ngang đời phối ngẫu: Thành viên nam thuộc Đời thứ mấy kết hôn (kể cả các cụ xưa có bà cả, bà hai), người phối ngẫu được xếp cùng hàng thế hệ đó; các con sinh ra cộng thêm 1 đời và gắn rõ theo từng mẹ.
  4. Dòng họ trên 10 đời ghi tiếp bằng số: Khi họ phát triển tới 15–20 đời, từ bậc 11 trở đi sổ họ ghi gọn Đời 11, Đời 12… Trên phả đồ Con Cháu Trăm Họ, cột bài vị "Danh xưng đời" (4 kiểu: Thẻ giấy, Triện son, Hoành phi gỗ, Tối giản) hiện Đời 1 · Thủy tổ đến Đời 10 · Lại tôn, và từ Đời 11 trở lên hiện gọn số Đời.

Cách tính "phạm vi 3 đời" trong pháp luật khác gì đếm đời gia phả?

Theo khoản 18 Điều 3 Luật Hôn nhân và Gia đình năm 2014, phạm vi ba đời không đếm từ Thủy tổ dòng họ mà lấy cặp cha mẹ chung gần nhất làm đời thứ nhất, các con ruột là đời thứ hai, và anh chị em họ con chú, bác, cô, cậu, dì là đời thứ ba.

Bảng phân biệt 3 cách đếm đời dễ nhầm lẫn

Hệ quy chiếuMốc làm gốcCách đếm các bậcMục đích sử dụng
Cửu tộc (9 đời)Kỷ (bản thân ở giữa)4 đời trên + Kỷ + 4 đời dướiXưng hô trực hệ, bài vị, văn khấn
Gia phả dòng họThủy tổ = Đời 1Đếm xuôi Đời 1, 2, 3… đến 15, 20Dựng phả đồ, định vai vế toàn tộc
Luật Hôn nhânCha mẹ chung = Đời 1Đời 1 cha mẹ → Đời 2 con → Đời 3 cháu họXác định phạm vi cấm kết hôn cận huyết

Nguồn: Khoản 18 Điều 3 và điểm d khoản 2 Điều 5 Luật Hôn nhân và Gia đình năm 2014.

Pháp luật nghiêm cấm kết hôn trong phạm vi ba đời này ở cả họ nội lẫn họ ngoại (kể cả cùng cha khác mẹ hoặc cùng mẹ khác cha). Sang đời thứ tư kể từ cặp cụ chung — tức hai người đều là chắt của cùng một cụ ông, cụ bà — pháp luật không còn cấm kết hôn, dù nhiều dòng họ vẫn khuyên con cháu cân nhắc vai vế khi còn sinh hoạt chung chi gần.

Giữ trọn thế thứ nhiều đời không lo đứt gãy trên Con Cháu Trăm Họ

Để con cháu đời thứ năm, thứ mười vẫn biết rõ mình thuộc Đời mấy và gọi nhau đúng phép, bạn có thể tra nhanh trên công cụ danh xưng miễn phí hoặc dựng cây gia phả trực tuyến để ứng dụng tự đánh số đời và tính vai vế tự động.

  • Tra nhanh bảng Cửu tộc: Ghé trang tra danh xưng họ hàng để xem bảng 10 bậc từ Thủy tổ đến Lại tôn và tra cách gọi họ hàng chuẩn Bắc – Trung – Nam.
  • Tự động gắn Đời và tính vai vế trên phả đồ: Với Gói Khởi đầu 0đ (miễn phí tới 25 người), bạn tạo Thủy tổ (đời 1) rồi thêm dần vợ/chồng, con cái; hệ thống tự cộng số Đời, hiện cột bài vị Thủy tổ – Cao tổ – Tằng tổ cạnh cây, và tại tab Danh xưng tự tính cách gọi chính xác giữa bất kỳ hai người nào trong họ.

Dựng xong nhánh gia đình, bạn bấm Chia sẻ gửi link chỉ-xem qua Zalo để ông bà, cô chú mở xem ngay trên điện thoại không cần tài khoản và ẩn kín số điện thoại riêng tư. Mời bạn tạo gia phả miễn phí trên Con Cháu ngay hôm nay để lưu truyền cội nguồn bền vững cho muôn đời sau.

Câu hỏi thường gặp

Sau đời Cháu, Chắt còn có những tên gọi nào cho các đời dưới?
Theo bảng Cửu tộc và công cụ danh xưng trên Con Cháu Trăm Họ, dưới đời Con (Tử) và Cháu (Tôn) là Chắt (Tằng tôn — dưới 3 đời), Chút (Huyền tôn — dưới 4 đời) và Chít (Lại tôn — dưới 5 đời). Từ đời dưới thứ 6 trở đi gọi chung là cháu xa.
Cụm từ 'Cao Tằng Tổ Khảo, Cao Tằng Tổ Tỷ' trong văn khấn nghĩa là những ai?
Đây là danh xưng Hán Việt thỉnh mời tổ tiên bốn đời trên đã khuất: Cao là Cao tổ (kỵ/sơ), Tằng là Tằng tổ (cụ/cố), Tổ là ông bà; chữ Khảo chỉ các bậc nam đã mất (cha, ông, cụ ông, kỵ ông) và chữ Tỷ chỉ các bậc nữ đã mất (mẹ, bà, cụ bà, kỵ bà).
Cách tính 'phạm vi 3 đời' trong Luật Hôn nhân và Gia đình khác gì đếm đời gia phả?
Theo khoản 18 Điều 3 Luật Hôn nhân và Gia đình 2014, phạm vi 3 đời lấy cặp cha mẹ chung gần nhất làm đời thứ nhất, anh chị em ruột là đời thứ hai, anh chị em họ con chú bác cô cậu dì là đời thứ ba. Còn sổ gia phả đếm nối tiếp từ Thủy tổ là Đời 1 xuống mãi về sau.
Khi lập gia phả dòng họ thì Thủy tổ tính là đời thứ 1 hay đời thứ 0?
Trong truyền thống phả hệ Việt Nam và trên ứng dụng Con Cháu Trăm Họ, vị tổ mở đầu dòng họ (hoặc đời cao nhất còn nhớ rõ) luôn ghi là Thủy tổ — Đời 1. Con của Thủy tổ là Đời 2, cháu là Đời 3, không dùng số Đời 0.
Vì sao nói Cửu tộc là 9 đời nhưng bảng tra trên công cụ lại có 10 bậc từ Thủy tổ đến Lại tôn?
Cửu tộc cổ truyền lấy Kỷ (bản thân) làm tâm ở giữa, gồm 4 đời trên (Cao tổ, Tằng tổ, Tổ, Thân), bản thân (Kỷ) và 4 đời dưới (Tử, Tôn, Tằng tôn, Huyền tôn), cộng đủ 9 đời. Bảng trên công cụ bổ sung Thủy tổ ở đầu và Lại tôn (chít) ở cuối để tiện đối chiếu khi lập gia phả nhiều thế hệ.

Công cụ liên quan

Bài viết liên quan

Muốn lưu gia phả và ngày giỗ của dòng họ ở một nơi cho con cháu cùng xem? Tạo gia phả miễn phí trên Con Cháu.